Barolo, meer dan nebbiolo alleen

De ideologie om wijnzorro te worden omvat veel vinologische oprechtheid en engagement met het gepassioneerd biologische wijnhart op de juiste plaats.
Het wijngeweten van de zorro’s is dus sentimenteel gegroeid op het eelt van de wijneconomie. Bij de zorro’s krijgen druif, terroir, en de vrouw van de wijnboer mythische proporties toegemeten. Zij weten al lang waar de gelukzalige essentie zit bij het drinken van een goed glas wijn.
Dat ze daarover al drinkend en kruipend uren filosofisch kunnen lullen weerspiegelt hun ontroerend begrip voor het lijden van de wijnbouwer en dito wijnrank. Er zit meer pathetiek in de wijnzorro’s dan in de refererende maar weinig inspirerende zorrofilms.

Vaandelvlucht

Ik hoor de nuchtere lezer een lichte maagoprisping lossen bij deze sentimentele intro, terwijl een bescheiden broekhoest een verdere lectuur onmogelijk maakt.
Wat hebben de zorro’s nu te zoeken in een overbekende, gigantische populaire en elitaire wijnstreek die de naam Barolo draagt. Pure vaandelvlucht op het eerste gezicht! Niets is minder waar. Ik moet toegegeven dat na de opeenvolgende verhelderende ontdekkingen in o.a. Bergerac, Côtes de Duras en Gaillac, sommige zorro’s het zuidwesten van Frankrijk zowat voor bekeken hielden, terwijl zorro-voorzitter het nog niet heeft begrepen dat in het putje van de winter de appellatie Irouléguy niet te bereiken valt met een met zes robuustelingen geladen monovolumewagen met voorwielaandrijving en aanhangwagen.
Het geweer werd van schouder veranderd en de focus ging deze maal naar de andere kant van Frankrijk. Democratisch werd gekozen voor de boeiende en
sterk opkomende regio van de Côtes du Ventoux, die recentelijk ook kwalitatief bij de rhôneregio werd gevoegd. Door omstandigheden was de timing hiervoor niet gunstig en werden deze plannen voor 2011 voorbehouden. Het werd dus deductief de barolowijnstreek, vanuit een eerder nostalgisch vakantieverlangen van zorro-geweten. De vijf andere zorro’s konden amper hun tranen bedwingen en gingen sterk tegen hun zin volmondig akkoord om eenmalig Frankrijk te verlaten.
Hoe konden we op één of andere manier deze immense appellatie verzoenen met de zorro-filosofie? Wat was er nog onbekend en onbemind in Barolo? Was
deze appellatiekeuze niet de doodsteek voor de geloofwaardigheid van de zorro’s? Uiteraard hebben we hierop iets gevonden dat wel degelijk past in de zorro-retoriek. Het is immers gemakkelijk superwijnen te selecteren in een superappellatie aan superprijzen. Grote barolo’s staan bekend voor hun prijzige uitstraling. Wil dit zeggen dat betaalbare barolo’s niet te zuipen zijn? Wil dit zeggen dat betaalbare barolo’s niet tot de beste kunnen behoren?
Welnu, daar hebben de zorro’s een uitdaging in gevonden. De opzet van deze baroloreportage en dito degustatie was dus een zoektocht te organiseren naar de beste barolo’s onder de 50 euro per fles. “50 euro voor een fles wijn?”, hoor ik de enthousiaste lezer luidkeels roepen, “dat is gigantisch duur!”. Inderdaad, maar wat betaal je voor een top-bordeauxfles of een top-bourgognewijn? Na een deskundig bezoek aan de barolowijnstreek besef je pas ten volle dat het hier om een indrukwekkende wereldwijnregio gaat en dat de prijzen navenant zijn. Barolo behoort tot de beste wijnregio’s ter wereld en de nebbiolodruif (mits enige overdrijving) tot de edelste van het heelal. In deze optiek is 50 euro voor een top-barolo geen evidente oefening. Dus zijn de indrukwekkende wijnen van o.a. Aldo Conterno of van Bruno Giacosa niet aan de orde in ons onderzoek.
Deze wijnen gaan gemakkelijk boven de 100 euro per fles, maar zijn wel van uitzonderlijke kwaliteit. Deze huizen verdienen een afzonderlijke benadering en een andere redactionele aanpak. We koesteren de hoop ooit hierover nog iets te kunnen schrijven buiten de zorro-context.
Een tweede beperking die we onszelf hebben opgelegd is het feit dat de geselecteerde wijnen wel degelijk op de Belgische markt te verkrijgen moeten zijn.
We mogen gerust toegeven dat de Italiaanse wijn een zeer sterke positie en een grote penetratie heeft in de wijnmarkt in Vlaanderen. In deze optiek werden de beste en bekendste Italiaanse wijninvoerders in Vlaanderen aangesproken om hun interessantste baroloproducent naar voren te schuiven. Gekoppeld aan een analyse van de voornaamste Italiaanse wijngidsen ( Gambero Rosso, Guida ai vini d’Italia, Le nouveau guide des vins d’Italie de Orhon) werden de volgende domeinen geselecteerd: Vietti; Andrea Oberto, Giacomo Brezza, Cannubi Pira, La Volta, Enzo Boglietti, Mauro Molino, Elio Altare, Domenico Clerico, Paolo Scavino, Fratelli Revello, Matteo Correggia, Giovanni Manzone, Contratto, Elio Grasso, Roberto Voerzio en Fratelli Oddero.

De zorro-trip naar Piemonte kon beginnen

Tussen 13 en 17 januari 2010 trotseerden we speciaal voor Ken Wijn-magazine sneeuwlawines en pooltemperaturen. De Renault Grand Espace met futuristische aanhangwagen moest het beste van zichzelf geven om de woeste zorro’s veilig tussen ijzel en sneeuwvlokken naar hun bestemmingen te brengen. Het werd uiteindelijk een onvergetelijk avontuur waarbij we heen en weer geslingerd
werden tussen traditie en modernisme. De geografische diversiteit en de ontelbare hellingen waren verblindend mooi. De keuken, de kelders en de mensen waren zowel verrassend als ondoorgrondelijk. De barolowijnstreek (inclusief Barbaresco) moet iedere wijnliefhebber eenmaal in zijn leven hebben bezocht.

De appellatie Barolo

Het wijnbouwgebied Barolo ligt tussen de prachtige heuvels van de Piemontestreek. Deze regio ligt ten zuiden van Valle d’Aosta en betekent letterlijk aan de voet van de berg. In deze streek worden diverse wijnsoorten geproduceerd onder verschillende appellaties. Het is een gigantisch wijngebied met meer dan 53000 ha wijngaard en is één van de belangrijkste wijnregio’s van Italië. Piemonte biedt veel bekende wijnen: van de populaire mousserende witte wijn uit Asti, over de speelse, fruitige dolcettowijnen, naar de toegankelijke rode barberawijnen om uiteindelijk te landen in de ronde schoonheid van de barbaresco’s en de grote finesse en kracht van de barolo’s. In totaal omvat dit wijnbouwgebied 45 DOC’s (Denominazione di Origine Controllata) en 9 DOCG’s (Denominazione di Orgine Controllata e Garantita), waaronder uiteraard barolo. Barolo kreeg het DOCstatuut in 1966 en in 1981 werd het een DOCG. De barolowijnen zijn uitsluitend rode wijnen en gemaakt met één druif: de nebbiolo.
Ondanks het gebruik van één druif is de diversiteit enorm groot. De vinologische gelijkenis met de bourgognestreek gaat op verschillende vlakken opmerkelijk samen.
De delicate maar complexe nebbiolo doet sprekend denken aan de pinot noir, terwijl het lappendeken van diverse terroirs in Barolo met speciale cru’s gekoppeld aan gemeentelijke locaties ook doet denken aan Bourgogne. Enkel de geografische ligging en het uitzicht zijn fundamenteel verschillend.
De wijngaarden van Barolo liggen op hoogtes tussen 250 en 450 meter, tussen de glooiingen van de heuvels van de Langhe.
Ondanks de grote uitbreidingsdrang en commercialisatie boost van de baroloappellatie (waardoor er heden behoorlijk veel barolo’s op de markt komen aan prijzen tussen de 15 en 20 euro, die kwalitatief niets te maken hebben met de echte Barolo’s) komen de beste barolo’s uit de kerngebieden gelegen op en rond La Morra, Barolo, Monforte, Castiglione Falletto en Serralunga d’Alba. Daarnaast beschikt men binnen de barolowijnen nog een interne kwalificatie, wat leesbaar op het etiket het volgende betekent:
- Barolo: minimaal twee jaar houtrijping, commercialisatie na 3 jaar
- Barolo Riserva: minimaal drie jaar houtrijping, commercialisatie na 5 jaar
Deze enorme boeiende wijnstreek is daarenboven nog gekenmerkt door diverse visies en benaderingen rond de nebbiolodruif. Opmerkelijk is het verschil tussen diegenen die extractie zoeken en met nieuwe eik spelen tegenover diegenen die de doorzichtige nebbiolo respecteren in zijn eigenheid en het hout een mindere rol toebedelen. Vaak wordt deze tweespalt omschreven als een generatiekloof van modernisten tegen traditionalisten. Ook op dit vlak ligt Bourgogne plotseling zeer nabij.

Mineralen en kalk

Het is dus zeer moeilijk een eenduidige organoleptische definitie te geven van barolowijnen. Afhankelijk van de stijl van de wijnbouwer, speelt ook de bodemdifferentiatie en de hoogte van de aanplant een enorme rol op de aromatische expressie van de wijn. Algemeen kan men stellen dat de nebbiolodruif erg tanninerijk is. Dit is één van de reden waarom de langdurige houtlagering in de appellatie werd voorgeschreven, bedoeld om de overmaat aan tannine die de schil van de nebbiolo bevat, aërobisch af te bouwen. Dit is ook de reden waarom de nebbiolodruif in hoger gelegen gebieden wordt aangeplant om deze gevoelige druif ook met voldoende kilte en nevel te voorzien voor de aanmaak van de noodzakelijke zuren. Hij heeft trouwens zijn naam daaraan te danken: nebbia betekent nevel of mist. Jong blijft echter een barolo hard om drinken, ondanks de lange rijping. Daarnaast is de nebbiolo gevoelig voor mineralen en kalk in de bodemstructuur.
Zo kan men stellen dat de elegantste wijnen komen van de locaties Annunziata en Santa Maria, de krachtigste en meest kruidige uit La Mora. Daarbij komt nog dat de (zon)expositie van de wijngaarden op hellingen van groot belang is. De fijnste wijnen komen over het algemeen van de hoogst gelegen wijngaarden.
Een jonge barolo smaakt rauw en is de eerste jaren vrij ontoegankelijk. Zijn kleur is jeugdig en intens rood, maar evolueert zeer vlug tot een kleur van granaatrood met oranje reflexen. Op dit vlak doet de nebbiolo visueel veel denken aan de grenache. De neus moet etherisch zijn (de zorro’s spraken dikwijls over het ‘verfpotje’), kruidig, complex krachtig met aroma’s van viooltjes en teer. Het zijn wijnen die een zekere volwassenheid krijgen na 5 jaar kelderrust, want daarna kunnen ze hemels fluwelig en rond overkomen. Bij grote wijnbouwers is het devies voor de nebbiolo: geduld. Net als bij sublieme pinot noirs, wordt de nebbiolo beter met ouder worden. Ook daarom zijn grote barolowijnen niet goedkoop.
Tijd om enkele referenties te geven van onze ontdekkingstocht. Op drie volle dagen hebben we meer dan 72 verschillende wijnen intensief geproefd, geanalyseerd en vergeleken. We verbleven in een pittoreske chambre d’hôtes in La Morra (Antiche Melodie), waar voor ons de bedden veel te klein en de mensen veel te vriendelijk waren. Deze uitvalbasis was ideaal om het gehele barologebied aan te vallen. We gleden van de ene heuvel naar de andere, waarbij de kelders vaak indrukwekkende allures hadden.

...

Degustatieve meerwaarde

Barolo is niet alleen een wijn, maar ook een streek om te koesteren. Of je nu van fijne,fruitige wijnen of van complexe, donkere bewaarwijnen houdt, je kan ze allemaal in overvloed terugvinden bij de locale wijnbouwers. Het spel tussen modernisten en traditionalisten werkt niet contraproductief, integendeel.
De verschillende gedaanten van de nebbiolodruif in functie van het terroir, de positie op de helling en de visie van de wijnbouwer, is nergens zo uitgesproken als in deze streek. We hebben met onze zoektocht zeker kunnen aantonen dat je schitterende barolo’s kunt kopen onder de 50 euro. We hebben ook het geluk gehad wijnen te proeven van het wijnjaar 2005, dat meer dan een hoogstaand jaar was. De complexe verwevenheid van de nebbiolodruif in wijnen van verschillende appellaties (Barolo, Barbaresco, Nebiolo Langhe, Nebiolo Rosso…) maakt het allemaal niet gemakkelijk, maar is degustatief een enorme meerwaarde.
Deze streek is een paradijs voor de geoefende wijnliefhebber. Ook toeristisch is deze streek een aanrader en culinair zijn er sublieme plaatsjes te vinden. De barolowijnen mogen gerust naast de groten der aarde staan. Er is een nadeel: je moet er geduld mee hebben. Jonge barolo’s zijn vaak hard en agressief, en pas na een periode van vijf jaar kelderrust zullen ze de eerste tekenen van finesse vrijgeven. In tijden van snelle consumptie zijn het absoluut geen wijnen om bij een vlugge hap soldaat te maken. Je zal grote barolo’s amper zien in grootwarenhuizen.
In deze optiek is Barolo een krachtige kwaliteitsnaam in de wijnindustrie en een zege voor de promotie van de Italiaanse wijnbouw. De Frankrijk-geöriënteerde Zorro’s hebben goesting gekregen in verschillende aspecten van de Piemontese wijnstreken. Wie weet komen daar nog brokken van.

Erwin Devriendt
Commanderij Osiris - Gent
Ken Wijn-magazine Jaargang 7 - nr. 13

Wie de volledige reportage wil lezen en/of printen, kan doorklikken naar de PDF hieronder.